Từ lâu các học giả đã tìm cách giải mã bí ẩn của moai: làm cách nào cư dân cổ xưa có thể chạm khắc và di chuyển những bức tượng nặng đến 92 tấn và tại sao chúng lại được đặt tại những vị trí nhất định, ý nghĩa của chúng là gì? Đến hôm nay, các nhà nghiên cứu cho rằng họ đã có được câu trả lời: chúng được dùng để đánh dấu nơi có nguồn nước ngọt.

Bất ngờ: Đã giải mã được ý nghĩa của các tượng đá "kỳ quái" trên đảo Phục Sinh

Nhà nhân chủng học Carl Lipo đến từ đại học Birmingham là người đã dành nhiều năm nghiên cứu về các bức tượng tại đảo Phục Sinh. Ông nói các moai thường được gắn trên phần nền (đế) gọi là "ahu". Hiện tại trên đảo Phục Sinh, bạn có thể bắt gặp những ahu không có moai và ngược lại có moai mà không có ahu, nhất là dọc theo các con đường dẫn tới ahu. Ông cho rằng chúng có lẽ đã được vận chuyển nhưng không bao giờ tới được đích, từ đó dẫn đến việc "cái có cái không".

Bất ngờ: Đã giải mã được ý nghĩa của các tượng đá "kỳ quái" trên đảo Phục Sinh

Vào năm 2012, Lipo cùng Terry Hunt - một nhà nghiên cứu đến từ đại học Arizona đã phát hiện ra rằng người ta có thể vận chuyển một bức tượng moai cao 10 ft (3 m), nặng 5 tấn đi vài trăm mét chỉ với 18 người và 3 sợi dây thừng cỡ lớn lợi dụng một dạng chuyển động rung lắc qua lại.

Bất ngờ: Đã giải mã được ý nghĩa của các tượng đá "kỳ quái" trên đảo Phục Sinh

Hồi năm ngoái, Lipo cũng đã đề xuất một giả thuyết về cách cư dân sống trên đảo khi xưa đặt những chiếc mũ bằng đá đỏ lên đầu một số tượng moai. Họ đã dùng dây thừng kéo những chiếc mũ nặng 13 tấn này lên một con dốc để đặt vào đầu tượng.

Giờ đây, Lipo cùng các cộng sự đã chuyển hướng nghiên cứu sang ý nghĩa vị trí đặt các bức tượng cũng như phần đế. Nếu như chúng mang ý nghĩa tượng trương hay một dạng nghi lễ thì người ta hẳn sẽ phải đặt chúng tại những nơi nổi bật hơn như trên đỉnh đồi để mọi người có thể nhìn thấy. Thế nhưng các moai và ahu lại nằm dọc bờ biển và chúng không được phân bố đều. Hơn 20 năm nghiên cứu thực địa, Lipo nhận thấy có những địa điểm mà ông cho là rất lý tưởng để đặt phần đế ahu nhưng thực tế lại không có ahu nào tại nơi ông chọn. Vậy nên phải có một lý do nào nào đó khác khiến những cư dân đầu tiên trên đảo chọn những khu vực nhất định để đặt những bức tượng khổng lồ này.

Khi làm việc với một nhà thủy văn tại Hawaii, Lipo nhận thấy nguồn nước ngọt là tài nguyên giá trị nhất trên một hòn đảo, nó tác động lớn đến vị trí người ta cư trú và cũng là nơi lý tưởng để đặt các bức tượng. Những hòn đảo núi lửa của Hawaii sở hữu một đặc tính lạ thường đó là mạch nước ngọt thường chảy dọc theo những rãnh tạo ra bởi dung nham chảy vào đại dương. Lipo nói "Trên thực tế ngoài khơi lại có những mạch nước ngầm. Ngư dân sẽ biết ở đâu có mạch nước ngọt nằm giữa đại dương."

Bất ngờ: Đã giải mã được ý nghĩa của các tượng đá "kỳ quái" trên đảo Phục Sinh

Nước ngọt cũng là một nguồn tài nguyên khan hiếm trên đảo Phục Sinh. Nhận thấy sự tương đồng này, Lipo cùng nghiên cứu sinh Tonya Broadman đã quyết định thăm dò các mạch nước tại đảo Phục Sinh. Dựa trên hình thức đo đạt về độ mặn của nước biển ven bờ, họ đã phát hiện ra: "Khi thủy triều xuống, nước biển rút dần thì nguồn nước ngọt ngay lập tức tràn ra bờ," Lipo nói. Nhiều nhà thám hiểm châu Âu từng đặt chân lên đảo khi những cư dân đầu tiên vẫn còn cư trú cũng đã ghi chép về hiện tượng này.

Bất ngờ: Đã giải mã được ý nghĩa của các tượng đá "kỳ quái" trên đảo Phục Sinh

Lipo và Broadman đã bản đồ hóa tỉ mỉ vị trí các nguồn nước ngọt xung quanh đảo và nơi nào họ đánh dấu có nguồn nước ngọt sát bờ, nơi đó họ tìm thấy đế ahu. Họ còn sử dụng một kỹ thuật gọi là mô hình không gian định lượng để chứng minh bản đồ nguồn nước này rất hợp lý, không đơn thuần là nhận thức. Mặc dù trên đảo còn có những bể, hồ nước ngọt nhưng những bằng chứng khảo cổ không cho thấy có nhà cửa hay hàng lạc quanh các khu vực này.

Bất ngờ: Đã giải mã được ý nghĩa của các tượng đá "kỳ quái" trên đảo Phục Sinh

(A) Vị trí các ahu, (B) Vị trí các nguồn nước ngọt, (C) Nơi giàu tài nguyên hải sản, (D) (E) (F) Lần lượt là phân loại các lớp phủ đá

Ngoài ra, Lipo còn áp dụng mô hình tương tự để kiểm tra các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác trên đảo nhằm chứng minh giả thuyết bởi rất nhiều thứ khác đáp ứng cho sự sống nằm gần bờ biển. Tuy nhiên dựa trên các phân tích thống kê, ông cho rằng nước ngọt là yếu tố quan trọng nhất để xác định vị trí đặt ahu và moai nếu so với các yếu tố khác.

Bất ngờ: Đã giải mã được ý nghĩa của các tượng đá "kỳ quái" trên đảo Phục Sinh

Chấm đỏ là các ahu.

Robert DiNapoli đến từ đại học Oregon, cùng là đồng tác giả nghiên cứu cho biết: "Rất nhiều nhà nghiên cứu bao gồm cả chúng tôi từ lâu đã hoài nghi về sự liên quan giữa ahu/moai và các dạng tài nguyên khác nhau như nước, đất nông nghiệp cũng như khu vực có nhiều hải sản. Tuy nhiên, sự liên quan này chưa từng được đánh giá định lượng hay thể hiện bằng hình thức thống kê. Nghiên cứu lần này của chúng tôi với mô hình không gian định lượng cho thấy rõ ràng là các ahu liên quan đến nguồn nước ngọt nhưng lại không liên quan đến các nguồn tài nguyên khác."

Trong khi đó, Terry Hunt cho biết dữ liệu thu thập đến nay đã chỉ ra rằng những cư dân đầu tiên của hòn đảo đã tồn tại trong hơn 500 năm bằng cách xây dựng nhiều cộng đồng dân cư xung quanh các nguồn tài nguyên hạn hẹp và thúc đẩy nền kinh tế chia sẻ. Chính sự xuất hiện của thực dân châu Âu đã phát vỡ lối sống của họ, góp phần khiến xã hội của họ sụp đổ. Lipo cùng các cộng sự sẽ quay trở lại đảo Phục Sinh vào tháng 5 để tiếp tục các thăm dò thực địa bởi cho đến hiện tại họ chỉ mới vẽ bản đồ các nguồn nước ngọt nằm ở phía tây hòn đảo. Một cuộc khảo sát toàn diện hứa hẹn sẽ giải đáp cho câu hỏi tại sao cư dân trên đảo lại bỏ ra nhiều thời gian và công sức để xây dựng ahu và moai.

Lipo nói: "Chúng ta có lẽ sẽ không bao giờ có được câu trả lời chính xác nhất bởi có rất nhiều lý do khiến cư dân trên đảo tạo ra những bức tượng… Khi chúng tôi bắt đầu nhận ra những hạn chế về mặt tài nguyên, chúng tôi thấy rằng các cộng đồng cư dân trên đảo gắn bó chặt chẽ với nguồn tài nguyên tại chỗ. Họ sống sót nhờ sự hợp tác và những bức tượng đóng vai trò đánh dấu cộng đồng."

Tổng hợp

*Hãy theo dõi 'Bạn có biết' để không bỏ lỡ những bài hay mỗi ngày nhé!*